13. Het gezag van een commandant tijdens oorlogstijd en in normale tijden

Tijdens een oorlog moet men alles doen wat mogelijk is omwille van de overwinning, ook op Shabbat. Men mag zaken niet vertragen door vragen aan rabbijnen voor te leggen, noch dient men commandanten lastig te vallen door hun te vragen wat wel of niet noodzakelijk is. Veeleer moet alles wat vereist is zo snel mogelijk gedaan worden.

Daarentegen dient in normale tijden, wanneer routinematige en doorlopende veiligheidsoperaties en inlichtingenvergaring worden uitgevoerd, de Shabbat-ontheiliging tot een minimum beperkt te worden. Alleen activiteiten die bedoeld zijn om levensbedreigende situaties te voorkomen, dienen ondernomen te worden. Wanneer mogelijk verdient het de voorkeur om een shinui of een andere methode te gebruiken die deze handelingen slechts op het rabbijnse niveau verboden maakt. Daartoe moet het militaire rabbinaat van de Israëlische strijdkrachten (IDF) speciale Shabbat-procedures vaststellen die elke soldaat in staat stellen zijn veiligheidsoperaties uit te voeren terwijl de Shabbat-ontheiliging tot een minimum wordt beperkt. Normaliter mag men geen oefeningen op Shabbat houden. Alleen wanneer troepen in hoogste staat van paraatheid zijn en er een veiligheidsbehoefte is, mogen soldaten getraind worden voor een aanstaande operatie waaraan zij zullen deelnemen.[14]

Wanneer zaken goed functioneren, mag men vertrouwen op de bekendheid van een commandant met zowel de veiligheidsbehoeften als de halacha, in overeenstemming met de richtlijnen van het militaire rabbinaat. Als hij dan een bevel geeft dat Shabbat-ontheiliging met zich meebrengt, is de implicatie dat het noodzakelijk is voor veiligheidsbehoeften en moet worden opgevolgd. Wanneer er echter reden is om de commandant te wantrouwen – hetzij omdat hij de richtlijnen van het rabbinaat niet serieus neemt, omdat het rabbinaat zijn verantwoordelijkheden niet nakomt, of omdat het bevel onlogisch is – moet de soldaat bij zijn commandant opheldering vragen of de gevraagde handeling noodzakelijk is voor de veiligheid. Als het, ondanks wat de commandant zegt, voor de soldaat duidelijk is dat het bevel Shabbat-ontheiliging met zich meebrengt die niet noodzakelijk is om de veiligheid te handhaven, mag hij het bevel niet opvolgen, aangezien men Shabbat niet mag ontheiligen behalve om een leven te redden. Als de soldaat het niet zeker weet, moet hij het bevel opvolgen, omdat zelfs de mogelijkheid van het redden van een leven voorrang heeft boven Shabbat. Na Shabbat moet hij echter bij het legerrabbinaat, en indien nodig bij zijn eigen rabbijnen, opheldering vragen of het bevel legitiem was of niet. Als het dat niet was, moet hij een klacht indienen tegen zijn commandant en bezwaar maken tegen diens handelingen, met gebruikmaking van alle middelen die hem ter beschikking staan.

De voornaamste manier om te bepalen of het doel van een legeroperatie verband houdt met piku'aĥ nefesh, is om te zien hoe het leger zich in werkelijkheid tot de operatie verhoudt. Als zij de hele week serieus wordt genomen en als onmisbaar voor de veiligheid wordt beschouwd, en zij wordt uitgevoerd zelfs als dit het mislopen van rusttijd of het annuleren van een ontspanningsprogramma met zich meebrengt, dan mag zij op Shabbat worden gedaan. Als zij echter de hele week niet serieus wordt genomen, en de operatie soms wordt geannuleerd omwille van het gemak, dan is er geen toestemming om Shabbat te ontheiligen om haar te doen.[15]

[14]. Zie de vorige noot. In een totale oorlog meent R. Goren dat Shabbat is geschorst. Zelfs volgens degenen die het hier niet mee eens zijn en betogen dat Shabbat slechts opzij wordt gezet, moeten wij vermijden iets te doen dat de oorlog zou kunnen verlengen. Zoals wij hierboven in de gedeelten 4-5 zagen, dient een shinui niet gebruikt te worden als het de overwinning kan vertragen, nu of in de toekomst. Daarentegen dient men in normale tijden, wanneer men geduldig kan wachten om een activiteit te ondernemen, de Shabbat-ontheiliging zoveel mogelijk te beperken. Bijvoorbeeld, men dient te beginnen met het minst zware verbod, vergelijkbaar met hoe een zieke op Yom Kippur dient te eten (SA 619:7-8). Rema YD 155:3 en Bi'ur Ha-Gra ad loc. 24 breiden dit principe uit tot medische behandelingen in het algemeen. Zie hierboven in 18:2, waar wij bespreken wanneer schrijven noodzakelijk is op Shabbat en hoe de daarbij betrokken verboden beperkt kunnen worden. Zie ook Ha-tzava Ka-halakha 16:26 met n. 51, en 17:8.

[15]. Het is moeilijk om te definiëren welk niveau van gevaar de ontheiliging van Shabbat rechtvaardigt, aangezien er eindeloze gevaren zijn. Zelfs het routinematige leven zit vol gevaar – op de weg, tijdens het maken van een wandeling, en zelfs tijdens het beklimmen van een ladder thuis. Zelfs de griep kan in zeldzame gevallen levensbedreigend worden. Niettemin nemen wij niet iedereen die de griep oploopt in het ziekenhuis op. De regel is dat, als iets algemeen als gevaarlijk wordt beschouwd, en mensen serieuze, gerichte actie ondernemen om het te vermijden, het wordt beschouwd als een gevaar waarvoor men Shabbat ontheiligt. Dit is het standpunt van R. Isser Yehuda Unterman in Shevet Mi-Yehuda 1:19:2, zoals geciteerd in SSK hfst. 32 n. 2. R. Shlomo Zalman Auerbach en R. Eliezer Waldenberg (Tzitz Eliezer 9:17:8:22) zijn het met dit standpunt eens. Aldus kunnen wij de halacha over het algemeen vaststellen op grond van hoe mensen zich de hele week tot het gevaar verhouden. Zie Ha-tzava Ka-halakha 16:8, 13, 14, 16-19.

Bron ↗