24. Elektrische boilers

Men mag geen baat hebben bij water dat op Shabbat op een verboden wijze is verwarmd. Maar als het water op een toegestane wijze is verwarmd, mag men er op Shabbat baat bij hebben. Schijnbaar zou men dan, als een boiler vóór Shabbat aanstond, het hete water dat erdoor werd geproduceerd zelfs op Shabbat kunnen gebruiken. Er is echter een probleem. De hedendaagse elektrische boilers zijn zo gebouwd dat telkens wanneer het hete water wordt aangezet, er koud water in de boilertank stroomt om het te vervangen. Als de verwarmingselementen in de boiler werken en verwarmen, dan veroorzaakt het opendraaien van de warmwaterkraan op Shabbat dat er koud water de boiler in stroomt en gekookt wordt. Daarom mag men op Shabbat het hete water niet opendraaien wanneer de boiler aanstaat.

Als de elektrische boiler vóór Shabbat werd uitgeschakeld, dan hangt de vraag of het hete water gebruikt mag worden af van de vraag of het koude water dat de boiler in zal stromen gekookt zal worden. Als het hete water dat eruit komt kokend heet is, zou het verboden zijn de warmwaterkraan open te draaien, omdat het vervangende koude water gekookt zou worden. Maar als het hete water koel genoeg is om aan te raken, zelfs maar net, dan kan het, zelfs als het yad soledet bo is, op Shabbat worden gebruikt, omdat het resterende water in de boiler het binnenkomende koude water niet kan koken (zoals uitgelegd in de noot). Wanneer het onduidelijk is of het hete water heet genoeg is om het binnenkomende water te koken, mag men de kraan opendraaien, aangezien dit alleen verboden is als het duidelijk is dat het koude water dat de boiler in stroomt gekookt zal worden. Als het aanvankelijk onduidelijk is hoe heet het water is, maar wanneer de kraan wordt opengedraaid blijkt dat het uiterst heet is, dient er koud water te worden toegevoegd om de temperatuur van het water tot onder yad soledet bo te verlagen.[28]

Men mag de elektrische boiler ook op een tijdschakelaar instellen die hem om de paar uur 15 minuten zal aanzetten. Op deze manier zal het water enigszins opwarmen, maar zal het yad soledet bo niet bereiken. Men kan dan het lauwe water op Shabbat zonder zorgen gebruiken.

[28]. Hoewel sommigen menen dat yad soledet bo de temperatuur is waarbij het onaangenaam is iets gedurende langere tijd aan te raken, een temperatuur van ongeveer 45 °C (zie sectie 4 hierboven), hoeft men in dit geval alleen streng te zijn wanneer het water dat uit de boiler komt boven 80 °C is en helemaal niet kan worden aangeraakt. Dit komt doordat onze boilers zo zijn gebouwd dat het heetste water zich bovenin de boiler bevindt, terwijl het water onderin niet zo heet is. (Het koude water komt de boiler binnen via het onderste deel.) Er is een aanzienlijk verschil tussen hun temperaturen. Als men het hete water dat uit het bovenste deel van de boiler komt kan aanraken, is het vrijwel zeker dat het water onderin de boiler geen yad soledet bo is, en zeker niet in staat is het koude water dat de boiler in zal stromen te koken. Bij twijfel mag men de warmwaterkraan opendraaien en controleren of het water yad soledet bo is. Zelfs als blijkt dat het water gloeiend heet is, is dit niet verboden. Dit komt doordat er, toen hij het water opendraaide, een twijfel was, en dit een geval is van davar she-eino mitkaven. Dit is zeker het geval volgens Taz, en wellicht ook volgens R. Akiva Eger, omdat men zoveel water zou kunnen gebruiken dat het resterende water niets meer zal kunnen koken (zie 9:2 hierboven en Harĥavot hier). Bovendien wordt de stroom van koud water de boiler in indirect veroorzaakt, en zonder de bedoeling het te verwarmen (zie SSK hfst. 1 n. 132). Men mag het water zelfs gebruiken zonder als iemand te worden beschouwd die baat heeft bij een melacha. Aangezien men niet wist of het water gloeiend heet is, was het hem toegestaan de warmwaterkraan open te draaien. Zodra het gloeiend hete water al stroomt, mag men er veel koud water aan toevoegen zodat het niet langer yad soledet bo zal zijn (want als het yad soledet bo is, dan zal het koude water dat aan het gloeiend hete water wordt toegevoegd koken). Zodra het hete water is vrijgekomen, verdient het de voorkeur zoveel mogelijk vaat te wassen, zodat het hete water uit de boiler komt en het resterende water in de boiler niet in staat zal zijn het binnenstromende koude water te verwarmen. Als men slechts een beetje heet water nodig heeft, zeggen sommigen dat het toch verboden is de warmwaterkraan dicht te draaien totdat al het hete water eruit is gekomen. Dit is om er zeker van te zijn dat het binnenstromende koude water niet zal koken (Menuĥat Ahava 2:10:13). Anderen staan toe de kraan dicht te draaien, omdat het koken via grama gebeurt, en we niet streng zijn wanneer er een verlies bij betrokken is (Otzrot Shabbat hfst. 1, p. 61 in naam van Shevet Ha-Levi; zie SSK 1, het einde van n. 131). De halacha volgt degenen die soepel zijn. Dit komt doordat het, naast hun redenering, vrijwel altijd nog twijfelachtig is of het water dat in de boiler achterblijft in feite in staat zou zijn het binnenstromende water te koken; zelfs als het dat zou kunnen, zou het een davar she-eino mitkaven zijn, wat het verbod rabbijns maakt; daarnaast wordt de handeling via grama uitgevoerd.

Het lijkt erop dat het volgende van toepassing is in een tijd van noodzaak, zoals een koude dag waarop het moeilijk is de vaat met koud water te wassen, en men een groot aantal borden moet wassen en een grote hoeveelheid heet water moet gebruiken. Zelfs als het duidelijk is dat het water in de boiler zeer heet is, mag hij het toch gebruiken, door eerst de koudwaterkraan en daarna de warmwaterkraan open te draaien. Op deze manier zal het koude water dat in contact komt met het hete water niet koken. Aangezien het duidelijk is dat men veel heet water zal gebruiken, is het ook duidelijk dat het resterende water in de boiler niet in staat zal zijn het koude water te koken dat als gevolg daarvan zal binnenstromen.

Bron ↗