23. Hatmana met een Plata en een slowcooker

Men mag pannen op de plata zelfs vóór Shabbat niet in handdoeken of dekens wikkelen. Hoewel de handdoeken of deken geen warmte opwekken, wordt dit toch, aangezien de pan op de plata staat en de plata warmte opwekt, beschouwd als insuleren met iets dat warmte opwekt, wat zelfs vóór Shabbat verboden is.

Het verbod op hatmana is alleen van toepassing wanneer de pan aan alle zijden is gewikkeld, maar als hij niet wordt omringd is er geen verbod. Daarom mag men het grootste deel van de pan op de plata met een handdoek of deken wikkelen, want zolang de pan niet volledig is bedekt, is er geen verbod op hatmana. Men mag dit zelfs op Shabbat doen (Rema). Evenzo mag men een pan boven op een pan plaatsen en een handdoek over de pan draperen; zolang de handdoek de zijkanten van de pan niet raakt, wordt het niet als hatmana beschouwd (SA 257:8). Men moet ervoor zorgen geen vochtige handdoek op de pan te leggen, omdat het drogen met behulp van warmte het verbod op wassen overtreedt (zie 13:3 hieronder).[26]

Sommigen verbieden het gebruik van een slowcooker (een pan gemaakt van keramiek of porselein, omgeven door een metalen behuizing die een verwarmingselement bevat ("Crock-Pot")) vanwege hatmana, aangezien de pan door het verwarmingselement wordt omringd. Als het voedsel erin ongaar is, menen zij dat er een bijkomend verbod is, aangezien dit neerkomt op het laten staan van een pan op een onafgedekt vuur. Daarentegen vinden anderen dat er in dit geval geen verbod op hatmana is, aangezien de bovenkant van de pan zichtbaar is. Om de kwestie van hashhaya te vermijden, moet men, als het voedsel niet volledig gaar is, de knoppen afdekken die de temperatuur regelen. Dit is de halacha in de praktijk.[27]

[26]. SA 253:1; 257:8 noemt twee strengheden met betrekking tot hatmana:1) Als een voorwerp dat geen extra warmte opwekt, zoals een kledingstuk, op iets rust dat warmte opwekt, zoals een plata, dan wordt dit beschouwd als insuleren met een warmteopwekkend voorwerp.

2. Insuleren met een voorwerp dat warmte opwekt is verboden, zelfs als de pan slechts gedeeltelijk is bedekt (zoals in het geval van insuleren met kolen). Daarom mag men volgens deze opinie een pan die op de plata staat niet met een handdoek bedekken, zelfs als de bedekking alleen bovenop of aan één zijde is, en zelfs als deze vóór Shabbat is aangebracht, aangezien dit wordt beschouwd als insuleren met een warmteopwekkend voorwerp. Dit is ook de opinie van Menuĥat Ahava 1:3:19-20.

Daarentegen is Yabi'a Omer 6:33 soepel en staat het toe om vóór Shabbat een pan op de plata volledig met dekens te wikkelen. Dit komt doordat het volgens Ramban niet als insuleren met een warmteopwekkende bron wordt beschouwd, zolang er ruimte is tussen de warmtebron en de pan. Naar de opinie van R. Ovadia is er, aangezien er ruimte is tussen het verwarmingselement van de plata en het metalen vel dat in contact komt met de bodem van de pan, hier geen hatmana. Dit is ook de opinie van R. Messas (Shemesh U-magen, OĤ 3:50).

Rema heeft een tussenpositie. Als er een warmtebron onder de pan is, worden de bedekkingen erboven, zelfs als ze geen warmte opwekken, beschouwd alsof ze wel warmte opwekken. Als de pan echter niet aan alle zijden is omringd, is het toegestaan; het verbod op hatmana is alleen van toepassing als de pan volledig is gewikkeld. Dit is de praktijk van Asjkenazim, zoals vastgelegd in SSK 1:77. Or Le-Tziyon 2:17:10 is soepel overeenkomstig het Sefardische gebruik en Yabi'a Omer, maar voegt eraan toe dat het de voorkeur verdient de pan niet volledig te bedekken (zoals het Asjkenazische gebruik) en dat het, wanneer mogelijk, de voorkeur verdient streng te zijn zoals SA. In de hoofdtekst volg ik de tussenpositie van Rema.

[27]. Degenen die het gebruik van slowcookers op Shabbat niet toestaan, menen dat als het grootste deel van de pan wordt omringd, en zeker wanneer de hele pan wordt omringd en alleen de bovenkant niet, het nog steeds wordt beschouwd als hatmana met warmteopwekkend materiaal. Daarom mag men een slowcooker niet op Shabbat gebruiken, zelfs als hij op vrijdagmiddag wordt geactiveerd. Dit is de opinie van R. Shlomo Zalman Auerbach (Minĥat Shlomo 2:34:5) en Orĥot Shabbat hfst. 2 n. 149, in naam van R. Yosef Shalom Elyashiv. Volgens hen zou een slowcooker alleen gebruikt kunnen worden als men iets inbrengt om de pan op te tillen en hem van het verwarmingselement te verwijderen. Er is ook het probleem van hashhaya. Aangezien slowcookers temperatuurregelaars hebben, is er een zorg dat men de temperatuur hoger zou kunnen zetten. Om dit probleem te vermijden, moet men ofwel het verwarmingselement afdekken om de warmte te verminderen, ofwel ervoor zorgen dat het voedsel al volledig gaar is wanneer Shabbat begint. Degenen die het toestaan, vinden dat het, aangezien de pan niet volledig is bedekt, niet als hatmana wordt beschouwd (gebaseerd op Rema 253:1 en MB ad loc. 48). Als het voedsel niet volledig gaar is, dient men de knoppen af te dekken (zie sectie 17 hierboven). Dit is ook de opinie van R. Ovadia Yosef in Ĥazon Ovadia, Shabbat vol. 1, p. 64 en Shevet Ha-Levi 9:52. Aangezien dit een rabbijnse wet is, volgt de halacha degenen die soepel zijn. Bovendien is de soepele positie overtuigend. Zie Harĥavot.

Bron ↗