04. Yad Soledet Bo

Een fundamenteel vraagstuk in de wetten van Shabbat is het vaststellen van de temperatuur van yad soledet bo (de temperatuur waarbij de hand terugdeinst). De Wijzen stellen dat dit de minimumtemperatuur is die nog in staat is voedsel te koken. Het is echter onzeker waarnaar deze term precies verwijst. Verwijst hij naar een hittegraad die de hand slechts enkele seconden kan verdragen aan te raken? Zo ja, dan zou dit ongeveer 71° Celsius zijn. Of verwijst hij naar een hittegraad die na enkele minuten onaangenaam wordt voor iemands hand? Zo ja, dan zou dit ongeveer 45 °C zijn.

Volgens veel poskim moet men, aangezien de zaak in twijfel blijft, streng zijn. Een hitte van 45 °C moet worden beschouwd als in staat om te koken. Aldus mag men geen rauw voedsel in een pan doen die een temperatuur van 45 °C of hoger heeft bereikt. Evenzo mag men geen rauw voedsel dicht genoeg bij een vuur plaatsen dat het 45 °C of hoger zou kunnen bereiken (SSK 1:1).

Deze definitie is ook van belang voor hoe de wetten van Bishul op water van toepassing zijn. Men mag de temperatuur van water niet verhogen van beneden yad soledet bo tot yad soledet bo of hoger. Indien het water echter reeds yad soledet bo heeft bereikt, wordt het als gekookt beschouwd, en mag men het verder blijven verwarmen, vanwege ein bishul aĥar bishul. Koud water mag bij de plata worden gelaten zolang het water op een plek is waar het yad soledet bo niet zou bereiken, zelfs als het daar een hele dag zou blijven.

In de praktijk moet men dus oppassen water niet te verwarmen tot tussen 45 °C en 71 °C; aangezien wij de precieze temperatuur van yad soledet bo niet kennen, kan elke verwarming in dat bereik als Bishul worden beschouwd. Maar men mag buiten dit bereik verwarmen. Bijvoorbeeld: indien water tot 71 °C is verwarmd, mag men het water vervolgens op een plek zetten waar het heter zal worden, vanwege ein bishul aĥar bishul. Evenzo mag men koud water op een plek zetten waar het zal opwarmen, zolang het water niet boven de 44 °C komt, omdat dit soort verwarming niet als Bishul kwalificeert.

Er is nog een belangrijke positie die yad soledet bo definieert. Deze positie meent dat voedsel of drank dat de meeste mensen in één keer zouden kunnen nuttigen, niet als yad soledet bo kan worden beschouwd. Indien de meeste mensen het echter niet in één keer zouden kunnen eten of drinken, dan is dat een teken dat het yad soledet bo is. Aldus zou het als gekookt worden beschouwd, en mag men het verder verwarmen (Ben Ish Ĥai, Jaar 2, Bo 5; Maharsham 1:187; Yabi'a Omer 3:24, 4-6). In een geval van noodzaak mag men op deze positie steunen.[2]

Om een waarborg te creëren, verboden de Wijzen het laten staan van water op een plek waar het mogelijk yad soledet bo zou kunnen bereiken, zelfs als men daar staat te kijken en te wachten om het water te verwijderen voordat het dat punt bereikt. Zij waren bezorgd dat de persoon die toekijkt afgeleid zou kunnen raken en zou vergeten het water te verwijderen voordat het yad soledet bo bereikt, en zich daarmee schuldig zou maken aan koken op Shabbat. Indien er echter geen mogelijkheid is dat het water yad soledet bo zal bereiken, zelfs als het daar gedurende langere tijd blijft, mag men het water daar plaatsen (SA 318:14).[3]

[2]. Igrot Moshe, OĤ 4:74:3 stelt dat de temperatuur van yad soledet bo ergens tussen de 43 °C en 71 °C ligt. Volgens Or Le-Tziyon 2:30:12 ligt deze tussen de 40 °C en 80 °C, gebaseerd op het idee dat bij 40 °C de buik van een baby verbrandt. Deze maat wordt genoemd in SA 318:14. Aan het andere uiterste drinken sommige mensen thee die zo heet is als 80 °C. SSK stelt, gebaseerd op een bewijs voorgesteld door R. Shlomo Zalman Auerbach, dat de laagst mogelijke temperatuur voor yad soledet bo 45 °C is. Ook al vinden de meeste poskim dat men streng moet zijn en met beide versies van yad soledet bo rekening moet houden (dat de hand het niet kan verdragen op de warmtebron te blijven, of dat het slechts onaangenaam is voor de hand om te blijven), het is niet nodig de uitersten binnen deze posities te volgen. Dit is waarom ik schreef dat tussen 45 °C en 71 °C het twijfelachtige bereik vormt. Bovendien mag men indien nodig steunen op de positie die het criterium gebruikt of het voedsel in één keer gegeten of gedronken kan worden. Er zijn sommigen die streng zijn en zich onthouden van het verwarmen van water, zelfs als het reeds yad soledet bo is. Zie SSK hfdst. 1 nn. 17 en 110. Daarentegen is het Asjkenazische gebruik dat indien het hete water yad soledet bo begon en later afkoelde, men het, zolang het nog een beetje warm is, weer aan de kook mag brengen. (Zie de voortzetting van deze bespreking in de paragrafen 5-6.)

[3]. Volgens Rashi en Rambam mag men water plaatsen op een plek waar het yad soledet bo zou kunnen worden, op voorwaarde dat iemand erop toeziet om te verzekeren dat dit niet zal gebeuren. Tosafot, Rosh, Rashba en de meeste poskim menen echter dat dit verboden is, en dit is de uitspraak van SA 318:14. Daarentegen mag men, indien men een koude vloeistof wenst te verwarmen die eerder gekookt was, zoals soep, mild zijn en deze plaatsen waar het yad soledet bo zou kunnen bereiken, zolang iemand erop toeziet en wacht om het te verwijderen voordat het die temperatuur bereikt. Dit is toegestaan omdat (zoals we in de volgende alinea zullen uitleggen) volgens Rambam, Rashba en Ran het principe van ein bishul aĥar bishul ook geldt voor een vloeistof. Deze situatie wordt beschouwd als een tweevoudige twijfel: ten eerste, wellicht volgt de wet werkelijk de milde positie van Rashi en Rambam; ten tweede, wellicht is ein bishul aĥar bishul ook van toepassing op vloeistoffen. R. Ovadia Yosef schrijft in Livyat Ĥen §51 dat men mild mag zijn als gevolg van deze tweevoudige twijfel. Het is waar dat sommigen streng zijn in dit geval (SSK 1:13; Menuĥat Ahava 2:10:5; en Orĥot Shabbat 1:18) en bereid zijn mildheid alleen te onderschrijven in een geval van grote noodzaak. Niettemin is de primaire positie om mild te zijn. Dit komt omdat zelfs volgens degenen die streng zijn en menen dat ein bishul aĥar bishul niet van toepassing is op vloeistoffen, men, indien men vergat de vloeistof te verwijderen voordat deze yad soledet bo bereikte, slechts een rabbijns verbod zal hebben overtreden, aangezien men niet de bedoeling had de soep te koken maar deze slechts een beetje te verwarmen.

Bron ↗