07. Kli Rishon, Kli Sheni, Kli Shlishi

Koken wordt normaal gesproken gedaan door voedsel in een vat te doen dat op een vuur staat. De vraag rijst: indien men een pan heeft die niet op een vuur of op een plata staat, maar die een vloeistof bevat die yad soledet bo of heter is, mag men dan ongekookt voedsel in deze hete vloeistof plaatsen?

In de halacha worden slechts bepaalde soorten vaten in staat geacht te koken, terwijl andere niet in staat worden geacht te koken. Om dit idee nader uit te werken, moeten we eerst verscheidene termen definiëren. Een kli rishon is een pan of pot die op het vuur is verhit. Een kli sheni is een pan of pot waarin water of voedsel uit een kli rishon is gegoten. Er is een halachisch verschil tussen een kli rishon en een kli sheni. Aangezien een kli rishon op het vuur stond, werden de wanden van de pan rechtstreeks door het vuur verhit. Daarom behoudt deze zijn hitte lange tijd, en kan deze rauw voedsel dat erin wordt geplaatst koken. Daarentegen werden de wanden van een kli sheni niet rechtstreeks door vuur verhit, zodat het water of voedsel dat erin wordt geplaatst snel afkoelt. Aldus is een kli sheni niet in staat rauw voedsel dat erin wordt geplaatst te koken (Tosafot, Shabbat 40b, s.v. "shema mina").

Er zijn echter sommige voedingsmiddelen, waaronder bepaalde soorten vis, die uniek zijn in die zin dat ze snel en gemakkelijk koken. Deze voedingsmiddelen, in de halachische literatuur bekend als kalei ha-bishul (gemakkelijk gekookt), kunnen zelfs in een kli sheni gekookt raken. Aldus is het koken van kalei ha-bishul zelfs in een kli sheni verboden door de Tora-wet. Daarbij is zelfs irui (er water overheen gieten) vanuit een kli sheni verboden. Aangezien kalei ha-bishul zo gemakkelijk te koken zijn, kan zelfs dit ze koken en eetbaar maken (MB 318:36).

In principe zou het lijken dat slechts enkele voedingsmiddelen werkelijk als kalei ha-bishul kwalificeren. Niettemin waren sommige vooraanstaande poskim bezorgd dat wij niet weten hoe wij onderscheid moeten maken tussen kalei ha-bishul en gewone voedingsmiddelen. Volgens hen mag een bepaald voedingsmiddel alleen dan in een kli sheni worden verwarmd, indien wij uitdrukkelijk weten dat het niet tot kalei ha-bishul behoort, zoals water of olie (MB 318:42; SSK 1:59). Daarbij is het volgens sommige vooraanstaande poskim rabbijns verboden om voedsel dat niet vóór Shabbat gekookt was op Shabbat in een kli sheni te plaatsen, omdat dit op koken lijkt (MA; MB 318:34). Daarom dient men in de praktijk geen voedsel dat niet reeds gekookt is in een kli sheni te plaatsen, maar irui vanuit een kli sheni op een ongekookt voedsel is alleen verboden wanneer men met zekerheid weet dat een specifiek voedsel tot de kalei ha-bishul behoort.

Daarom mag men een instant-soepmix bereiden door water vanuit een kli sheni in de droge mix te gieten. Men mag echter geen instant-aardappelpuree op deze manier bereiden, omdat dat het verbod van Lash schendt (zie 12:7 hieronder).

Er is een derde soort vat, bekend als een kli shlishi. Indien men heet water of heet voedsel uit de pan waarin het gekookt is in een ander vat giet, en vanuit dat vat in een derde vat, dan is dat laatste vat een kli shlishi. De poskim zijn het erover eens dat een kli shlishi niets kan koken.[6]

[6]. In werkelijkheid neigden sommige Aĥaronim ernaar streng te zijn en te vermijden iets rauws en gemakkelijk te koken in een kli shlishi te doen dat yad soledet bo is. Aldus stelt Shevitat Ha-Shabbat, Mevashel 23, gebaseerd op Yere'im. Dit is ook de positie van Ĥazon Ish aangaande kalei ha-bishul (Ĥazon Ish, OĤ 52:19). Hij meent dat zolang het water heet is, ongeacht hoeveel keer het vat verwijderd is van de oorspronkelijke kli rishon, kalei ha-bishul gekookt raken. AHS 318:28 stelt dit specifiek met betrekking tot thee. Volgens Ĥayei Adam 20:4 is elk vat waarvan de inhoud zo heet is dat deze iemand zou verbranden in staat te koken. Volgens de meeste poskim is het principe dat Bishul niet van toepassing is in een kli shlishi echter absoluut, en mag elk soort rauw voedsel in een kli shlishi worden gebracht. MB 318:47 vermeldt dit op basis van Pri Megadim. De geaccepteerde verklaring is dat dit de aanname van de Wijzen was – koken is ondenkbaar in een kli shlishi. Verder lijkt het mij dat koken in een vat dat mensen doorgaans niet voor koken gebruiken niet door de Tora-wet verboden zou zijn, aangezien het Tora-verbod alleen van toepassing is op koken op de gebruikelijke wijze. Aangezien men normaal gesproken niet in een kli sheni kookt, is er geen Tora-verbod op het plaatsen van rauw voedsel in een kli sheni. Voedingsmiddelen die echter gemakkelijk koken worden vaak in een kli sheni of zelfs door irui vanuit een kli sheni gekookt. Daarom overtreedt men, indien men deze voedingsmiddelen in een kli sheni plaatst of er vanuit een kli sheni water op giet, een Tora-verbod. Echter, zelfs kalei ha-bishul worden doorgaans niet in een kli shlishi gekookt, dus er is nooit een Tora-verbod bij betrokken. En aangezien men in de overgrote meerderheid van de gevallen niet in een kli shlishi kan koken, verboden de Wijzen het koken daarin in geen geval.MA, MB 318:34 en Kaf Ha-ĥayim §70 stellen dat de halacha de eerste opvatting volgt die in Tosafot, Shabbat 39a wordt gepresenteerd. Deze opvatting stelt dat, ook al kookt een kli sheni niet, men er geen rauw voedsel in mag plaatsen omdat het op koken lijkt. Men mag echter wel specerijen toevoegen, aangezien dat niet op koken lijkt. Dit is ook de positie van Or Le-Tziyon 2:30:5. Daarentegen schrijft R. Ovadia Yosef, zich baserend op een aantal Rishonim en Aĥaronim, dat de halacha de tweede opvatting in Tosafot volgt, volgens welke er in een kli sheni nooit een zorg is dat het op koken lijkt (Yeĥaveh Da'at 6:22).

Sommigen menen dat wij, aangezien wij niet weten welke voedingsmiddelen als kalei ha-bishul worden beschouwd, streng moeten zijn en ervan af moeten zien enig voedsel in een kli sheni te plaatsen behalve dat waarvan wij weten dat het geen kalei bishul is (Yere'im; Smag). Anderen menen dat alleen specifieke voedingsmiddelen waarvan bekend is dat ze kalei ha-bishul zijn een zorg vormen (Ran; Tur). Rema 318:5 stelt dat het gebruik is om streng te zijn, evenals MA 318:18; SAH 318:12; Ĥayei Adam 20:4; MB 318:42; SSK 1:59. SA 318:5 haalt beide opvattingen aan en lijkt ertoe te neigen mild te zijn. Dit was de neiging van een aantal poskim – dat men alleen streng hoeft te zijn met voedingsmiddelen waarvan bekend is dat ze gemakkelijk koken (Ĥazon Ish, OĤ 52:18; Or Le-Tziyon 2:30:3). Yalkut Yosef 318:47 vermeldt dit eveneens als de positie van Rambam en Maharam ibn Ĥabib.

Om de zaak te vereenvoudigen, schreef ik consequent streng te zijn in het geval van een kli sheni, en consequent mild in het geval van een kli shlishi. Ook al is men het erover eens dat men niet vanuit een kli sheni op kalei ha-bishul mag gieten, niettemin hebben we gezien dat volgens de meeste poskim de meeste voedingsmiddelen geen kalei ha-bishul zijn. Bovendien beschouwen zelfs degenen die streng zijn het verbod als rabbijns, aangezien men niet de bedoeling heeft te koken. Daarbij zal gieten alleen de buitenste laag van het voedsel koken, wat minder is dan de hoeveelheid die nodig is om een Tora-verbod te overtreden, en volgens Rashbam wordt dit in het geheel niet als koken beschouwd. Daarom dient men alleen streng te zijn en ervan af te zien vanuit een kli sheni te gieten in het geval van voedingsmiddelen waarvan bekend is dat ze kalei ha-bishul zijn.

Bron ↗