Shabbat · 20. Dieren
07. Onbedoeld vangen
Net zoals men een dier niet mag achtervolgen om het te vangen, zo mag men ook niet de gelegenheid benutten om een dier te vangen dat vast is komen te zitten in een afgesloten ruimte. Daarom mag, als een hert een huis binnenkomt, de deur niet achter hem worden gesloten. Als een vogel door een raam naar binnen vliegt, mag het raam niet achter hem worden dichtgedaan (Shabbat 106b; SA 316:5). Als men de deur of het raam wil sluiten om bescherming te bieden tegen dieven of de kou, moet het dier eerst het huis uit worden gejaagd.
Als de huisgenoten moeite hebben het dier of de vogel naar buiten te jagen omdat het zich verstopt en aan de achtervolging ontsnapt, mag de deur of het raam zo nodig worden gesloten. Dit komt doordat degene die dit doet niet de bedoeling heeft het dier of de vogel te vangen, maar slechts het huis te beschermen tegen dieven of de kou. Bovendien is het dier, zelfs nadat de deur of het raam is gesloten, niet werkelijk gevangen, omdat het vangen ervan nog steeds een inspanning vergt.
Evenzo, als er op een hor vliegen zitten en men het raam erachter wil sluiten om te voorkomen dat de hitte of de kou binnenkomt, moet hij eerst de vliegen wegjagen zodat zij niet tussen het raam en de hor gevangen raken. Als dit moeilijk is, mag het raam worden gesloten zelfs terwijl zij er nog zitten, aangezien men niet de bedoeling heeft de vliegen te vangen, maar slechts zich tegen de hitte of de kou te beschermen. Bovendien zijn de vliegen niet werkelijk gevangen; zelfs als hij hen wil vangen, zou hij zich daarvoor moeten inspannen.
Evenzo zou wie een klein doosje wil sluiten waar vliegen in zitten, hen moeten wegjagen voordat hij het sluit. Als het moeilijk is hen allemaal weg te jagen, moet hij iets tussen het deksel en het doosje laten om een ontsnappingsopening voor de vliegen te creëren. Indien nodig mag het doosje worden gesloten ook al raakt er een vlieg in gevangen, aangezien het zijn bedoeling niet is de vlieg te vangen, maar slechts het doosje te sluiten. Bovendien is de vlieg niet werkelijk gevangen; zelfs als hij hem wil vangen, kan deze heel goed ontsnappen wanneer hij het doosje opent.[4]
[4]. Om deze halacha te verklaren, moeten we er eerst op wijzen dat in alle hier genoemde gevallen het betrokken vangen slechts rabbijns verboden is, om de volgende redenen:1) Het gebied is groot genoeg dat de dieren daar niet werkelijk gevangen zijn. (Als het doosje zeer klein is, dan stelt Sefer Ha-Teruma dat de vliegen als gevangen worden beschouwd, terwijl Tur stelt dat zij niet gevangen zijn aangezien zij kunnen ontsnappen wanneer het doosje wordt geopend.)
Vliegen en dergelijke zijn geen soorten die worden bejaagd. Daarom is dit slechts rabbijns verboden.
Aangezien het doel is het huis of het doosje te sluiten en niet om iets te vangen, is dit een melakha she-eina tzerikha le-gufah, hetgeen volgens de meeste poskim slechts rabbijns verboden is.
In alle hierboven genoemde gevallen is de bedoeling niet om te vangen maar simpelweg om het raam te sluiten. Daardoor zijn dit voorbeelden van psik reisha de-lo niĥa lei in gevallen van een dubbel rabbijns verbod. Het is algemeen aanvaard dat men in zulke gevallen, wanneer het nodig is, soepel mag zijn. In gevallen van werkelijke noodzaak zijn we soepel bij een psik reisha zelfs als er slechts één rabbijns verbod is (zoals hierboven uitgelegd in hfdst. 9 n. 2; zie MB 316:15, SHT ad loc. 18, en de komende voetnoot). Dienovereenkomstig stellen Ĥayei Adam 30:2 en MB 316:5 dat, als een vogel een huis binnenvliegt en zich bevindt in een gebied dat groot genoeg is dat het vangen van de vogel slechts rabbijns verboden zou zijn, men een raam of deur mag sluiten vanwege de kou. Daarnaast mag men de volgende opvatting van Rashba (Shabbat 107a), gebaseerd op de Yerushalmi, in overweging nemen. Hoewel de Wijzen stellen: "Als een hert een huis binnenkomt en men sluit het erin op, is hij aansprakelijk" (Shabbat 106b), schrijft Rashba niettemin dat het, zolang zijn bedoeling bij het sluiten van de deur is om het huis te beschermen, niet verboden is. Hoewel wij deze Rashba niet volgen, kunnen we zijn opvatting combineren met andere verzachtende factoren om soepelheid te ondersteunen. Zie Harĥavot.