25. Zonneboilers

Het Tora-verbod op koken verwijst naar koken met de hitte van een vuur (esh) of met iets dat zelf door vuur werd verhit (toldot ha-esh). Men mag daarentegen wel koken met de hitte van de zon (ĥama). Daarom mag men een ei achterlaten op een plek waar de zon zo fel brandt dat het ei gaar wordt. Het is echter rabbijns verboden om te koken met iets dat zelf door de zon werd verhit (toldot ha-ĥama). Dit komt door de zorg dat als iemand in zo'n pan kookt, hij per ongeluk in een door vuur verhitte pan zou kunnen gaan koken en zo een Tora-verbod overtreedt (SA 318:3; MB 17).

In de praktijk mag men dus alleen koken in de hitte van de zon zelf, maar koken met toldot ha-ĥama is rabbijns verboden. Zo hangt de vraag van een zonneboiler ("dud shemesh") af van hoe wij die categoriseren. Wordt het water in een zonneboiler beschouwd als verhit door de zon zelf, of door toldot ha-ĥama?

Volgens verscheidene poskim mag men geen water gebruiken dat uit een zonneboiler komt, omdat het water wordt verhit met behulp van receptoren en zwarte buizen, die toldot ha-ĥama zijn, en het verwijderen van water uit de tank ervoor zorgt dat het koude water dat erin stroomt gaar wordt (Minĥat Yitzĥak 4:44; Az Nidberu 1:34). Een andere reden om dit te verbieden is dat aangezien veel zonneboilers de mogelijkheid hebben om door elektriciteit te worden aangedreven door simpelweg een schakelaar om te zetten, er een zorg bestaat dat als mensen door de zon verwarmd water gebruiken, zij er ook toe zouden kunnen komen elektrisch verwarmd water te gebruiken. Daarom is het beter om het gebruik van heet water uit de zonneboiler te vermijden (SSK 1:51 in naam van R. Shlomo Zalman Auerbach).

Anderen menen dat men heet water uit de zonneboiler wel mag gebruiken, omdat het beschouwd wordt als verhit door de zon zelf. De receptoren helpen eenvoudigweg het zonlicht te bundelen en bevorderen de absorptie ervan. Als dat zo is, is er geen probleem dat koud water de boiler instroomt terwijl het hete water eruit stroomt, omdat men dit water op Shabbat in de zonnestralen mag koken (Har Zvi, OĤ 188; Tzitz Eliezer 7:19; R. Qafiĥ; Yabi'a Omer 4:34; Or Le-Tziyon 2:30:2).[29]

In de praktijk, aangezien deze meningsverschillen zich op rabbijns niveau bevinden en wij in zulke geschillen doorgaans soepel zijn, mag men soepel zijn en op Shabbat heet water uit een zonneboiler gebruiken. Wie streng wil zijn, verdient lof. Wanneer het echter gaat om het baden van baby's, dient men niet streng te zijn.

Tegenwoordig bestaat er een aanvullend type boiler, dat vooral wordt gebruikt in zeer hoge gebouwen. In deze boiler blijft het hete water in de receptoren in een gesloten systeem van buizen die naar de watertank afdalen, en het koude water wordt verhit bij contact met deze buizen. Zo wordt het koude water verhit via toldot ha-ĥama. Heet water uit dit soort boiler mag op Shabbat niet worden gebruikt, omdat het opendraaien van de heetwaterkraan ervoor zorgt dat het instromende koude water gaar wordt door toldot ha-ĥama. Maar op vrijdagavond mag men heet water gebruiken dat vóór Shabbat werd verhit, zoals uitgelegd in de noot.[30]

[29]. Men hoeft er geen rekening mee te houden dat het koude water dat de boiler in zal stromen wordt verhit door contact met het hete water dat via toldot ha-ĥama werd verhit, omdat er geen zekerheid bestaat dat het water dat de boiler instroomt zal worden verhit tot yad soledet bo. Het instromende koude water kan alleen op deze manier worden verhit als de tank volledig gevuld is met zeer heet water. Maar als het water onderin de tank nog niet erg heet is, zal het niet het vermogen hebben om het koude water te verhitten; het zal alleen door de receptoren worden verhit, dat wil zeggen rechtstreeks door de zon. Wanneer men twijfelt over hoe het koude water zal worden verhit, is het een davar she-eino mitkaven. En zelfs wanneer het zeker is, is er ruimte om soepel te zijn, aangezien dit geval een psik reisha de-lo niĥa lei is in het geval van een dubbel rabbijns verbod, waarvoor wij soepel zijn. De twee rabbijnse factoren zijn: 1) koken met toldot ha-ĥama is een rabbijns verbod, en 2) het binnenkomen van het koude water gebeurt via grama. (Zie Harĥavot hier, 24:2 en 25:1.) Het onbedoelde resultaat is hier ongewenst, omdat het voor de persoon beter zou zijn als het water door de receptoren wordt verhit in plaats van door het water in de tank; in het laatste geval zou het hete water in de tank afkoelen.[30]. In een normaal systeem komt, wanneer men de heetwaterkraan opendraait, eerst al het koude water uit de buis die vanaf de tank op het dak afdaalt uit de kraan. In dit nieuwe systeem daarentegen blijft het hete water in de tank van het appartement en bereikt het de kraan onmiddellijk, wat tijd en water bespaart. Bovendien hoopt zich er minder kalk in op. Aangezien het koude water echter wordt verhit door de buizen die door de tank lopen, wordt het gaar gemaakt via toldot ha-ĥama, wat rabbijns verboden is. Men kan niet volhouden dat dit een psik reisha de-lo niĥa lei is bij een rabbijns verbod, omdat het in zijn voordeel is dat het koude water de tank instroomt en opwarmt. Aan de andere kant is het op vrijdagavond niet in zijn voordeel dat koud water de tank instroomt, omdat het het hete water van de tank zal afkoelen; en aangezien er dan geen zon is om het water dat door de buizen stroomt te verhitten, zal het water in de tank de hele nacht koud blijven. Daarom mag men op vrijdagavond het hete water uit de tank gebruiken. Overdag echter is het in zijn voordeel dat het koude water de tank instroomt, omdat de zon het water in de buizen die vanaf de receptoren op het dak afdalen snel zal verhitten. In geval van noodzaak kan het zijn dat men zelfs overdag het hete water mag gebruiken, vanwege de combinatie van twee redeneringen: 1) Misschien kunnen wij de handeling als grama beschouwen (zie Har Tzvi §188; Tzitz Eliezer 7:19). 2) Volgens een minderheid van poskim is psik reisha niet verboden als het betrokken verbod rabbijns is (hierboven 9:2 en Harĥavot 9:5:4).

Bron ↗