18. Grama-oplossingen voor halachische problemen op Shabbat

Verscheidene organisaties zijn gespecialiseerd in halacha en technologie en wijden zich aan het ontwerpen van elektrische apparaten die via grama aangaan, zodat ze in geval van nood kunnen worden gebruikt. Eén zo'n methode wordt "het wegnemen van een belemmering" (hasarat ha-mone'a) genoemd. Een tweede methode gebruikt een soort scanner die om de paar seconden een scan uitvoert en een apparaat aanzet als hij vaststelt dat een schakelaar is omgezet. Aldus zet het omzetten van de schakelaar het apparaat niet aan, maar veroorzaakt het slechts dat het indirect wordt aangezet. Een derde methode is gebaseerd op het beginsel dat men de huidige toestand mag verlengen: het apparaat is ingesteld om om de paar seconden één seconde aan te gaan. Wanneer de schakelaar wordt omgezet, zal het apparaat de volgende keer dat het aangaat niet na een seconde uitgaan, maar geactiveerd blijven.

Anderen menen dat men geen van deze slimme listen mag gebruiken. Als een apparaat is ingesteld om elektronisch te worden geactiveerd, wordt het veroorzaken van de activering ervan niet als grama beschouwd, maar als de normale manier om het te activeren.

In de praktijk lijkt het erop dat als iemands handeling een apparaat binnen korte tijd doet aangaan, zoals het door de week zou worden aangezet, men het dan niet mag aanzetten, zelfs als het apparaat is geprogrammeerd om op een grama-achtige manier aan te gaan. De interne werking van de machine is niet van belang; als hij op een manier aangaat die er normaal uitziet, dan wordt dat niet als grama beschouwd. Daarom mogen liften en automatische deuren niet via grama worden aangezet; aangezien het doel is dat ze kort na het aanzetten op hun normale manier functioneren, zou het niet als grama worden beschouwd. Evenzo mag men niet reizen met een "kalno'it" (een elektrische rolstoel of golfkarretje speciaal ontworpen voor gebruik door zieken, gehandicapten en ouderen op Shabbat), aangezien deze functioneert op de manier waarop men een soortgelijk apparaat door de week zou bedienen.

Daarentegen, wanneer iemands handeling een apparaat pas met een aanzienlijke vertraging doet aangaan, dan wordt het, als het indirect tot stand wordt gebracht – hetzij door hasarat ha-mone'a, scannen of het verlengen van de huidige toestand – als grama beschouwd, en mag zo'n systeem worden gebruikt wanneer nodig. Dit is de gangbare praktijk met betrekking tot het inschakelen van een beveiligingssysteem: als het draaien van een sleutel het systeem via grama doet werken, en het zichzelf pas tien minuten na het draaien van de sleutel daadwerkelijk inschakelt, wordt het als grama beschouwd, en mag men dit doen in gevallen van grote nood.[19]

[19]. R. Levi Yitzĥak Halperin, het hoofd van het Instituut voor Wetenschap en Halacha, meent dat men in geval van nood apparaten mag activeren door "een belemmering te belemmeren". Beschouw bijvoorbeeld een apparaat dat in werkende staat is, maar waarbij een lichtstraal die een bepaald punt raakt het apparaat belet te werken. Wanneer men de lichtstraal blokkeert, begint het apparaat opnieuw te werken. Aldus "belemmert" het blokkeren van de straal "een belemmering" en wordt het als een grama beschouwd. Volgens R. Halperin is dit technisch gezien zelfs minder ernstig dan grama, maar velen zijn het niet met hem eens. Het Zomet-instituut heeft drie strategieën ontwikkeld: 1) Grama door middel van een scanner die om de paar seconden een scan uitvoert. Wanneer hij detecteert dat een schakelaar is bewogen, activeert hij het apparaat. 2) Het verlengen van een toestand: om de paar seconden wordt het apparaat een seconde geactiveerd voordat het uitgaat. Als de schakelaar wordt bewogen, zal het apparaat niet na een seconde uitgaan, en de "aan"-toestand wordt aldus verlengd. 3) Het apparaat werkt voortdurend op een bepaald niveau van energieverbruik. Het omzetten van de schakelaar verhoogt slechts de elektrische stroom. Dit steunt op de talrijke poskim die menen dat elektriciteit verboden is vanwege Molid, en dat bijgevolg het toevoegen aan de stroom niet verboden is. Bovendien is volgens de Ĥazon Ish het verbod op elektriciteit gebaseerd op Boneh, en als de elektrische stroom al bestaat, is het niet verboden aan de stroom toe te voegen. Op grond hiervan stonden zij het gebruik van een kalno'it toe. Echter, volgens Rav Kook en degenen die het met hem eens zijn, zoals hierboven beschreven in gedeelte 2, is het verhogen van een stroom door de Tora-wet verboden. In het algemeen steunt het Zomet-instituut op de uitspraken van R. Shlomo Zalman Auerbach, R. Yehoshua Neuwirth en R. Ovadia Yosef, zoals uiteengezet in verscheidene essays die zijn verschenen in Teĥumin (het tijdschrift over hedendaagse halachische kwesties dat door het Zomet-instituut wordt uitgegeven).

Sommigen zeggen dat, aangezien deze apparaten voor dit doel zijn ontwikkeld, de soepelheid van grama er in het geheel niet op van toepassing is. Veeleer heeft het bedienen ervan dezelfde status als het bedienen van normale elektrische apparaten. Bovendien doorbreken deze apparaten de muren die Shabbat beschermen. Dit is de positie van Tzitz Eliezer 21:13; Orĥot Shabbat 29:27; Shvut Yitzĥak, Grama 15:15 in naam van R. Elyashiv; Ĥut Shani deel 1, p. 206; Binyan Av 4:17. Het wordt ook geïmpliceerd in Responsa Aĥiezer 3:60. Zeker alle redenen om streng te zijn zijn van toepassing op de kalno'it: volgens Rav Kook en degenen die het met hem eens zijn (hierboven, gedeelte 2) is het verhogen van een stroom door de Tora-wet verboden, en volgens de overige poskim mag men hem niet op Shabbat bedienen, aangezien hij precies zo beweegt als hij door de week zou bewegen. Zij verbieden de kalno'it ook omdat hij de muren doorbreekt die Shabbat beschermen en zijn eer kleineert.

De juiste benadering lijkt de benadering te zijn die we hierboven in 9:9 hebben geleerd. Dat wil zeggen, een voorwaarde voor grama is dat de handeling wordt verricht op een manier die verschilt van de normale manier om de melacha te verrichten. Zolang mensen waarnemen dat het apparaat normaal functioneert, zou het niet moeten worden toegestaan. Daarom functioneert het apparaat alleen wanneer de vertraging duidelijk en van aanzienlijke duur is op een manier die voldoende verschilt van de normale wijze van bediening op een doordeweekse dag. Zodra de wijze van bediening als verschillend wordt beschouwd, zal het, als de activering via grama plaatsvindt, dat wil zeggen door middel van een scanner, het wegnemen van een belemmering of het verlengen van de huidige toestand, toegestaan zijn in geval van nood, zoals de regel is in gevallen van grama. Zie Harĥavot.

Bron ↗