07. Kelim She-melakhtam Le-isur

Kelim she-melakhtam le-isur zijn voorwerpen die normaal gesproken worden gebruikt voor activiteiten die op Shabbat verboden zijn. Enkele voorbeelden zijn hamers, scharen, naalden, tangen en telefoonboeken. Omdat ze ontworpen zijn voor zaken die op Shabbat verboden zijn, zijn ze muktzeh. Niettemin, aangezien ze ook voor toegestane activiteiten kunnen worden gebruikt, zet men ze gedurende Shabbat niet volledig uit het hoofd. Daarom hebben de Wijzen een tussencategorie voor zulke voorwerpen vastgesteld. Aan de ene kant zijn ze muktzeh, en men mag ze niet verplaatsen, zelfs niet als ze zijn achtergelaten op een plek waar ze waarschijnlijk beschadigd of gestolen zullen worden. Aan de andere kant mag men ze in twee gevallen verplaatsen: le-tzorekh gufam of le-tzorekh mekomam (SA 308:3).

Le-tzorekh gufo (mv. "gufam") betekent het gebruiken van de kli she-melakhto le-isur om iets toegestaans te doen, zoals een hamer gebruiken om noten te kraken, een schaar om een melkzak te openen, een naald om een doorn te verwijderen, een tang om een kraan te openen en te sluiten waarvan de hendel ontbreekt, en een telefoonboek om een adres op te zoeken. Als hetzelfde doel kan worden bereikt zonder een kli she-melakhto le-isur te gebruiken, dan moet die niet worden gebruikt (MB 308:12).

Le-tzorekh mekomo (mv. "mekomam") betekent het verplaatsen van de kli she-melakhto le-isur om de ruimte te gebruiken die hij inneemt. Dus als zo'n voorwerp werd achtergelaten op de tafel waaraan men wil eten, het bed waarin men wil liggen, of een stoel waarop men wil zitten, dan mag men het verplaatsen. Evenzo, als zo'n voorwerp werd achtergelaten op de vloer op een plek waar mensen er waarschijnlijk over zullen struikelen, dan mag men het verplaatsen. Als de deur van een wasmachine open is gelaten en in de weg zit, mag deze worden gesloten. Als een kli she-melakhto le-isur het moeilijk maakt om een raam te openen of te sluiten, mag deze worden verplaatst.

Zodra de kli she-melakhto le-isur is opgepakt, hetzij le-tzorekh gufo hetzij le-tzorekh mekomo, mag men hem verplaatsen naar een plek waar hij veilig zal zijn (SA 308:3; paragraaf 15 hieronder).[6]

Andere voorbeelden van kelim she-melakhtam le-isur zijn: pennen, potloden, puntenslijpers, kwasten, gelijnd papier, boekhoudformulieren, schuurpapier, carbonpapier, kaarsen, lucifers, spijkers en sigaretten.[7]

Sommige kelim she-melakhtam le-isur, zoals de messen van een kunstenaar of het gereedschap van een diamantslijper, worden beschouwd als muktzeh maĥmat ĥesron kis, aangezien hun eigenaren er zorgvuldig op letten ze niet voor andere doeleinden te gebruiken. De wetten die op hen van toepassing zijn, zijn strenger – ze mogen niet worden verplaatst, zelfs niet le-tzorekh gufam of le-tzorekh mekomam (zie paragraaf 4 hierboven).

Elektrische apparaten zoals ventilatoren, wasmachines, koelkasten en andere apparaten zonder gloeidraad worden beschouwd als kelim she-melakhtam le-isur. Elektrische apparaten met een verwarmingselement of gloeidraad, zoals gloeilampen, kachels, radiatoren en warmhoudplaten (plata's) die aan stonden tijdens bein ha-shmashot op vrijdag (toen Shabbat begon), worden beschouwd als muktzeh maĥmat gufam en mogen tijdens Shabbat niet worden verplaatst, zelfs niet le-tzorekh gufam of le-tzorekh mekomam. Daarentegen, als ze gedurende heel bein ha-shmashot uit stonden, worden ze beschouwd als kelim she-melakhtam le-isur en mogen ze worden verplaatst le-tzorekh gufam of le-tzorekh mekomam.[8]

[6]. Hoewel men een kli she-melakhto le-isur niet mag verplaatsen om te voorkomen dat hij beschadigd of gestolen wordt, mag men een halachische omweg (ha'arama) gebruiken om dit doel indirect te bereiken. Met andere woorden, men mag de kli aanvankelijk oppakken le-tzorekh gufo of le-tzorekh mekomo en hem vervolgens neerzetten op een plek waar hij beschermd is tegen de elementen en tegen diefstal (MB 308:16; Yalkut Yosef deel 2, p. 412).

[7]. Daarentegen is elk voorwerp dat geen kli is maar wordt gebruikt voor een activiteit die op Shabbat verboden is, zoals brandhout, kerosine, stukzeep, dikke vloeibare zeep, wasmiddel en schoenpoets – te beschouwen als muktzeh maĥmat gufo, en mag dus niet worden verplaatst, zelfs niet le-tzorekh gufo of le-tzorekh mekomo (MB 308:34; Orĥot Shabbat 19:7).

[8]. Een gloeidraad die gedurende heel bein ha-shmashot aan stond heeft dezelfde status als een vlam die gedurende heel bein ha-shmashot brandde – hij is absoluut muktzeh, zoals uitgelegd in SA 279:1. Sommigen menen echter dat een gloeidraad verschilt van een vlam, omdat vlammen normaal gesproken niet worden verplaatst, terwijl apparaten met gloeidraden normaal gesproken wel worden verplaatst. Daarom is volgens hen de status van het apparaat die van een kli she-melakhto le-isur (Ĥazon Ish 41:16; Igrot Moshe, OĤ 3:50). Niettemin heeft volgens de meeste poskim een gloeidraad dezelfde status als een vlam, en wordt het hele apparaat beschouwd als secundair en als een basis voor de gloeidraad en dus volledig muktzeh (SSK 20:15*; Minĥat Yitzĥak 3:43; Yalkut Yosef deel 2, pp. 425-426; Orĥot Shabbat 19:181-184). Zie Harĥavot.

Bron ↗