06. Birkat Ha-mazon

De Wijzen stelden een speciale passage in om op Shabbat in Birkat Ha-mazon in te voegen: “Retzei Ve-haĥalitzenu” (“Begunstig en sterk ons”). Daarin vragen wij dat onze Shabbat-rust en onze vervulling van de Shabbat-mitswot welgevallig zijn aan God, en dat God ons toestaat Shabbat te houden zonder verdriet of leed. Aangezien dit een smeekbede is, bepaalden de Wijzen dat zij gereciteerd zou worden tijdens de derde berakha, die eveneens smekend is. Om ons terug te brengen naar het onderwerp van deze berakha, eindigt het toegevoegde gebed met een verzoek over Jeruzalem en de verlossing. Wij keren dan terug naar de paragraaf van “U-venei Yerushalayim.”

Wie vergat Retzei te reciteren maar het zich herinnerde vóór het begin van de volgende berakha (Ha-tov Ve-hametiv), moet het volgende gebed toevoegen: “Gezegend zijt Gij, Eeuwige onze God, Koning van het heelal, Die liefdevol Shabbatot tot rust gaf aan Zijn volk Israël om te dienen als een teken en een verbond. Gezegend zijt Gij, Eeuwige, Die Shabbat heiligt.” Men vervolgt dan met Ha-tov Ve-hametiv. Als hij zich realiseerde dat hij Retzei vergat nadat hij al met Ha-tov Ve-hametiv was begonnen, moet hij Birkat Ha-mazon vanaf het begin herhalen. Want de Wijzen verlangden dat Shabbat in Birkat Ha-mazon genoemd zou worden. Dus als hij Shabbat niet noemde, heeft hij zijn verplichting niet vervuld (SA 188:6).[5]

Dit alles heeft betrekking op de eerste twee Shabbat-maaltijden, wanneer allen het erover eens zijn dat men verplicht is brood te eten en daarom verplicht is Birkat Ha-mazon te reciteren. Als iemand echter vergat Shabbat te noemen in Birkat Ha-mazon bij se’uda shlishit, herhaalt hij het niet, aangezien die maaltijd be-di’avad uit mezonot kan bestaan, zodat hij niet verplicht is Birkat Ha-mazon te reciteren. Als hij dus Retzei vergat, herhaalt hij Birkat Ha-mazon niet. Dit is ook het geval met betrekking tot de invoeging van Ya’aleh Ve-yavo op Rosh Ĥodesh of Ĥol Ha-mo’ed: aangezien men dan niet verplicht is brood te eten, herhaalt hij Birkat Ha-mazon niet (SA 188:8).[6]

Als iemand begon te eten bij se’uda shlishit vóór shki’a en klaar was na tzeit, zegt hij Retzei, aangezien wij de begintijd van de maaltijd aanhouden. Als Rosh Ĥodesh op zaterdagavond valt, is er een ernstige twijfel over wat hij in Birkat Ha-mazon moet noemen. Om deze situatie te vermijden, is het het beste om geen brood te eten na tzeit. Op die manier is het zeker dat hij alleen Retzei moet reciteren.[7]

[5]. Volgens Ĥayei Adam 47:18 mag iemand zichzelf corrigeren en vervolgen met “Die Shabbatot gaf…”, zelfs als hij begonnen is met de berakha na Retzei en gezegd heeft “Gezegend zijt Gij, o God, Koning van het heelal” met de bedoeling te vervolgen met “Ha-tov Ve-hametiv”. Volgens de meeste Aĥaronim is hij echter al verplicht Birkat Ha-mazon te herhalen, zelfs als hij alleen het eerste woord van de berakha zei, aangezien dit aantoont dat hij het speciale Shabbat-verzoek is vergeten. In de praktijk neigt de uitspraak in BHL naar gestrengheid en verlangt dat hij herhaalt. Ben Ish Ĥai, Jaar 1, Ĥukat 20 stelt iets dergelijks. Kaf Ha- ĥayim 188:28 en Yabi’a Omer 6:28 scharen zich echter aan de zijde van Ĥayei Adam.

[6]. Volgens Ben Ish Ĥai, Jaar 1, Ĥukat 20 en 22, moet iemand die Birkat Ha-mazon vóór tzeit reciteerde en Retzei vergat, Birkat Ha-mazon echter herhalen, zelfs bij se’uda shlishit. Dit is omdat er op mystiek vlak geen verschil is tussen se’uda shlishit en de overige Shabbat-maaltijden. In de praktijk heb ik de opvatting van SA en de meeste poskim vastgelegd dat men niet herhaalt.

[7]. Als iemand na tzeit brood bleef eten, dan lijkt het erop dat hij Retzei zou moeten reciteren op grond van wanneer de maaltijd begon; daarentegen zou hij Ya’aleh Ve-yavo moeten reciteren op grond van wanneer de maaltijd eindigde. Poskim verschillen van mening over wat in dit geval te doen: velen vinden dat wie na tzeit brood at, Ya’aleh Ve-yavo maar niet Retzei moet reciteren. Aldus stellen MB 188:33 en Yaskil Avdi, OĤ 7:27. Maar volgens Ben Ish Ĥai, Jaar 1, Ĥukat 22 en Yalkut Yosef 291:18 moet hij — aangezien hij geen havdala maakte en hij de maaltijd op Shabbat begon — Retzei en niet Ya’aleh Ve-yavo reciteren. Volgens Taz 188:7 moet hij, als hij Birkat Ha-mazon na tzeit reciteert, zowel Shabbat als Rosh Ĥodesh noemen. Dit is ook de opvatting van Magen Giborim en Bigdei Yesha. (Daarom moet men le-khatĥila Birkat Ha-mazon vóór tzeit reciteren.)

Bron ↗