09. Het verbod op eten en drinken vóór Kiddush

Zodra Shabbat is aangebroken, is het een mitswa om het Tora-gebod van Zakhor (gedenk) zo spoedig mogelijk te vervullen door kiddush te maken. De Wijzen verordenden dat er niets gegeten mag worden vóór kiddush. Men mag zelfs geen water drinken vóór kiddush, maar men mag wel zijn mond spoelen of medicijnen doorslikken (SA 271:4; MB 271:13; SSK 52:3).[11]

Dit verbod treedt in werking vanaf het moment dat Shabbat aanbreekt. Daarom mag een vrouw die kaarsen aansteekt en Shabbat aanvaardt niet drinken totdat zij kiddush hoort. Evenzo mag een man die tosefet Shabbat heeft aanvaard niet eten of drinken totdat hij kiddush hoort. Zelfs iemand die de mitswa van tosefet Shabbat niet heeft vervuld, mag niet eten na shki’a, omdat Shabbat dan aanbreekt, of men dit nu bewust aanvaardt of niet (MB 271:11; zie SSK 43:46).

Ook op de Shabbatdag is het na Shaĥarit verboden te eten of te drinken totdat men kiddush hoort.

Sommigen willen eten en drinken vóór Shaĥarit, maar, zoals algemeen bekend is, is dit verboden. De Wijzen vertellen ons: “Als iemand eet en drinkt, en pas daarna bidt, zegt de Schrift over hem: ‘Mij hebt gij achter uw rug geworpen [Hebreeuws “gavekha”]’ (1 Melakhim 14:9). Lees niet gavekha (uw rug), maar veeleer ge’ekha (uw hoogmoed). God zegt: ‘Nadat deze zichzelf heeft verheven, komt hij en aanvaardt hij het koninkrijk der hemelen?!’” (Berakhot 10b). Men mag echter wel water drinken vóór het bidden, omdat er geen hoogmoed schuilt in het drinken van water. De poskim leren ook dat men, indien nodig, ook koffie of thee mag drinken; en indien hij moet, mag hij die zelfs zoeten met een beetje suiker (SA 89:3-4).

Als iemand ziek is en moet eten voor het bidden, of zo hongerig is dat hij weet dat hij zich niet op zijn gebeden zal kunnen concentreren als hij niet iets eet voor het bidden, mag hij een beetje eten (zie Peninei Halakha: Prayer 12:6-7). Hoewel sommigen menen dat hij kiddush dient te maken voor het eten, maken wij in de praktijk geen kiddush voor het gebed, omdat de gewoonte de opvatting volgt dat de verplichting van kiddush pas na Shaĥarit in werking treedt.[12]

Een vrouw die gewoonlijk Shaĥarit bidt mag drinken vóór het bidden, en, indien nodig, zelfs eten (evenals een man), want zolang zij niet heeft gebeden, is zij nog niet verplicht in kiddush. Maar een vrouw die gewoonlijk alleen Birkhot Ha-shaĥar bidt, is onmiddellijk bij het ontwaken verplicht in kiddush. Als zij wil eten of drinken, dient zij eerst Birkhot Ha-shaĥar te zeggen en vervolgens kiddush te maken en te eten en te drinken. In een geval van noodzaak, zoals wanneer zij niet weet hoe zij kiddush moet maken en zeer dorstig is, mag zij drinken, en – als het werkelijk noodzakelijk is – zelfs eten (Peninei Halakha: Women’s Prayer 22:10).[13]

Als minderjarigen oud genoeg zijn om onderwezen te worden, dienen zij idealiter te worden getraind om niet te eten vóór kiddush, maar als zij honger of dorst hebben, mag men hen voeden vóór kiddush (SSK 52:18; Yalkut Yosef 271:17).

[11]. Dit alles heeft betrekking op iemand die wijn of brood heeft om voor kiddush te gebruiken, maar wie op vrijdagavond noch brood noch wijn heeft, mag eten zelfs zonder kiddush te maken. Hij dient kiddush te reciteren om het Tora-gebod van Zakhor te vervullen, en eenvoudigweg de afsluitende berakha van “Mekadesh Ha-Shabbat” weg te laten. Als hij verwacht dat er wijn zal arriveren vóór middernacht, dient hij te wachten en dan kiddush te maken. Maar als het moeilijk voor hem is om te wachten, mag hij eten en daarna kiddush maken, wanneer de wijn arriveert, en dan een kezayit brood of mezonot eten (MB 289:10).

[12]. Volgens BHL §289 moet iemand die eet voor het bidden dan kiddush maken, aangezien zijn eten geldt als een soort maaltijd die hem verplicht in kiddush. Dit is ook het standpunt van Igrot Moshe OĤ 2:28 en Yalkut Yosef 289:5. Maar als hij slechts drinkt voor het bidden, hoeft hij geen kiddush te maken. Responsa Keren Le-David §84, Ĥelkat Yaakov 4:32 en andere Aĥaroniem stellen daarentegen dat zelfs als iemand eet, hij geen kiddush hoeft te maken, omdat de verplichting om kiddush te maken pas na het bidden in werking treedt. Dit komt doordat kiddush werd verordend voor wanneer men zijn maaltijd nuttigt, zoals het vers stelt: “Noem Shabbat ‘verrukking’.” Wie echter eet voor het gebed, doet dat uit gebrek aan keuze, om gezondheidsredenen en niet uit verrukking, zodat kiddush dan niet relevant is. Dit is inderdaad de gewoonte.

[13]. Volgens Ramban zijn vrouwen verplicht Shaĥarit en Minĥa te bidden, terwijl Rambam meent dat zij verplicht zijn in slechts één gebed per dag. MA begrijpt Rambams standpunt zo dat er voor een vrouw geen noodzaak is om de Amida te reciteren, maar dat veeleer elk gebed dat zij reciteert haar verplichting vervult. Dienovereenkomstig heeft zij, als zij Birkhot Ha-shaĥar reciteert, haar verplichting vervuld, aangezien die berakhot als gebeden worden beschouwd (zoals uitgelegd in MB 106:4 en Peninei Halakha: Women’s Prayer 2:2-5). Het punt waarop de kiddush-verplichting in werking treedt, is afhankelijk van de persoonlijke gewoonten van elke vrouw. Als zij gewoonlijk de Amida bidt, dan zijn de wetten die op haar van toepassing zijn dezelfde als die welke op een man van toepassing zijn. Als zij moet eten of drinken voor het bidden, hoeft zij geen kiddush te maken. Zelfs als zij gewoon is de Amida alleen op Shabbat te bidden, mag zij Birkhot Ha-shaĥar zeggen met de intentie haar gebedsverplichting niet te vervullen, en daarna eten en drinken voor het bidden zonder eerst kiddush te maken. Dit is de uitspraak van SSK 52:13 en n. 44.

Echter, als een vrouw gewoonlijk niet de Amida bidt, is zij verplicht in kiddush vanaf het moment dat zij op Shabbat wakker wordt. In een moeilijke situatie, zoals wanneer zij niet weet hoe zij kiddush moet maken, mag zij soepel zijn, aangezien volgens Maharam Ĥalawa een vrouw overdag is vrijgesteld van kiddush. Bovendien menen Raavad en degenen die zijn benadering volgen dat het niet verboden is te eten voor de kiddush overdag. Verder begrijpen sommigen Rambams opvatting zo dat het is toegestaan water te drinken voor kiddush, ook al is het in het algemeen verboden te eten en te drinken voor kiddush. Daarom mag een vrouw in een geval van noodzaak drinken voor kiddush, en als het noodzakelijk is mag zij zelfs eten. Minĥat Yitzĥak 4:28:3 neemt deze benadering, evenals SSK 52:13 en Yalkut Yosef 289:6.

Igrot Moshe OĤ 4:101:2 brengt het nieuwe standpunt naar voren dat er een speciale wet bestaat die betrekking heeft op een gehuwde vrouw. Aangezien zij met haar echtgenoot moet eten, volgt haar verplichting in kiddush die van hem. Zolang hij dus zijn gebeden nog niet heeft beëindigd, mag zij nog eten en drinken, daar zij nog niet verplicht is in kiddush. R. Shlomo Zalman Auerbach bespreekt de opvatting van Igrot Moshe en concludeert: “Dit vereist nadere verheldering” (SSK, loc. cit. n. 46). In gevallen van noodzaak mag men op Igrot Moshe vertrouwen. Evenzo, als een echtgenoot naar een vroeg minyan ging en bij thuiskomst kiddush wil maken en met zijn vrouw wil eten, dan mag zij, ook al is zij van plan later naar de synagoge te gaan voor Shaĥarit, met hem kiddush maken, aangezien de juiste halachische gezinsdynamiek voorschrijft dat een vrouw met haar echtgenoot eet. Zij dient er echter op te letten eerst Birkhot Ha-shaĥar en Birkhot Ha-Torah te zeggen, zoals ik schreef in Peninei Halakha: Women’s Prayer 22:10.

Bron ↗