16.36. De Vijfde Beker – De Beker van Elia

Er ontstond een aanzienlijke onzekerheid met betrekking tot de vijfde beker. Sommigen zeggen dat er een extra speciale mitswa is om een vijfde beker te drinken; de vierde beker moet worden gedronken aan het einde van de Hallel en de vijfde beker na de afsluitende beracha. Anderen zeggen dat de vijfde beker slechts een aanbeveling van de Wijzen is voor iemand die wil blijven drinken na de vierde beker. Weer anderen zeggen dat het verboden is om een vijfde beker te drinken.

De gangbare praktijk is om geen vijfde beker te drinken, hoelden het gebruikelijk is om deze in te schenken en deze "Elia's Beker" te noemen. De Vilna Gaon legt uit hoe hij aan deze naam komt: wanneer er een onzekerheid is die niet opgelost kan worden, geloven we dat wanneer de profeet Elia terugkeert als een voorbode van het messiaanse tijdperk, hij deze zal oplossen. Daarom schenken we een vijfde beker te zijner ere in, en wanneer hij arriveert zal hij ons vertellen of we die moeten drinken.

We kunnen deze kwestie ook op een diepere manier interpreteren. De Wijzen hebben de vier bekers ingesteld om de vier uitdrukkingen van verlossing aan te duiden die gebruikt worden met betrekking tot de Exodus uit Egypte: "Ik zal u bevrijden... Ik zal u redden... Ik zal u verlossen... Ik zal u aannemen..." (Sjemot 6:6-7). Een extra uitdrukking van verlossing wordt daar genoemd: "Ik zal u naar het land brengen" (ibid. 8). Maar aangezien dit geen betrekking heeft op de Exodus zelf, verplichten de Wijzen ons niet om een overeenkomstige vijfde beker te drinken. Ze vertellen ons echter dat er een mitswa is om een vijfde beker te drinken om te zinspelen op de volledige verlossing, die begint met onze intocht in Eretz Jisrael.

Het zou ook kunnen dat de onzekerheid over de vijfde beker voortkomt uit de vraag of het wel gepast is om een vijfde beker te drinken na de verwoesting van de Tempel en tijdens de lange ballingschap. Misschien kunnen we na de verwoesting van de Tempel alleen feestvieren met die bekers die zinspelen op onze Exodus uit de Egyptische slavernij, aangezien dit ons voor altijd zal onderscheiden. Zelfs wanneer de volkeren van de wereld onze lichamen onderwerpen, blijven onze zielen eeuwig vrij; sinds de Exodus is het duidelijk dat wij Gods uniek gekozen volk zijn, dat we de Thora hebben ontvangen, en dat alle beproevingen die over ons zijn gekomen ons geloof in God, onze Verlosser, niet hebben gebroken. Daarom drinken we vier bekers wijn die overeenkomen met de vier uitdrukkingen van verlossing uit Egypte. De vijfde beker komt echter niet alleen overeen met onze emancipatie; hij zinspeelt eerder op de volledige verlossing, die afhangt van onze intocht in Eretz Jisrael, waar het woord van God geopenbaard wordt in alle sferen van het leven, via de Thora en profetie, en via Gods zegen, die inherent is aan de opbouw van de natie en het land. Dit concept van de Tempel is dat het hemel en aarde verenigt en de goddelijke eenheid openbaart die alles voedt. Inderdaad zinspeelt het getal vijf op het innerlijke, verenigende punt in het centrum van de vier windstreken. De onzekerheid over de vijfde beker ligt in de vraag: is het passend, in het licht van de verwoesting van de Tempel, om de vijfde beker te drinken, die zinspeelt op de volledige verlossing?

De oplossing is om een vijfde beker in te schenken maar deze niet te drinken als onderdeel van de Seder totdat Elia verschijnt. Zijn verschijning alleen al zal ons laten zien dat de tijd gekomen is om de vijfde beker te drinken en onze volledige verlossing te vieren.

Het gebruik is om de Beker van Elia in te schenken na het drinken van de derde beker; wanneer we de vierde beker voor iedereen inschenken, schenken we ook een beker in voor Elia. Het gebruik is om de Beker van Elia afgedekt te laten tot de ochtend, wanneer we de wijn terug in de fles schenken en deze vervolgens gebruiken voor de kiddoesj van de ochtend.