01. De Oorsprong van het Asjkenazische Gebruik

De Chametz die door de Thora verboden is, wordt geproduceerd uit één van de vijf graansoorten: tarwe, gerst, spelt, haver en rogge. Andere soorten zoals rijst en gierst ondergaan, zelfs als ze rijzen, niet hetzelfde fermentatieproces als de vijf graansoorten, en ze mogen op Pesach gegeten worden. Hoewel één Tanna, R. Yochanan b. Noeri, volhoudt dat rijst ook een graansoort is en in gerezen toestand door de Thora verboden is, houden de overige Wijzen vol dat rijst, zelfs als het rijst, op Pesach gegeten mag worden (Pesachim 35a). Dit was de praktijk van de grote Tanna’im en Amora’im. In feite at Rava rijst tijdens de Seder (ibid. 114b).

Tijdens het tijdperk van de Risjonim, meer dan 800 jaar geleden, onthielden de Joden in het Rijnland zich van het eten van Kitniyot [1] op Pesach. Aanvankelijk namen slechts enkele gemeenschappen deze strengheid in acht, maar binnen enkele generaties had het gebruik zich verspreid naar alle Asjkenazische gemeenschappen.

Er zijn drie belangrijke redenen voor dit gebruik aangedragen: A) Aangezien Kitniyot op dezelfde manier worden gekookt als granen, in een pan, bestaat de zorg dat als mensen rijst koken op Pesach, ze uiteindelijk per ongeluk verboden graansoorten zullen koken. B) Aangezien van Kitniyot, net als van graansoorten, vaak meel wordt gemaakt, zijn de ongeleerde massa's geneigd hetzelfde te doen met graanmeel als ze vrome Joden zien koken en bakken met meel van Kitniyot zonder zich zorgen te maken dat het Chametz wordt. De rabbijnen van de Talmoed maakten zich hier geen zorgen over omdat in hun tijd de Joodse traditie duidelijk en gevestigd was. De beproevingen van de ballingschap en de verspreiding van de Joodse gemeenschappen gaven echter aanleiding tot de vrees dat sommige Joden afgesneden zouden raken van de traditie en zouden vergeten wat verboden en wat toegestaan is. Het eten van Kitniyot op Pesach zou hen doen dwalen en verboden graansoorten doen eten zonder er zorg voor te dragen dat deze geen Chametz worden. C) Graankorrels en de zaden van Kitniyot lijken qua uiterlijk op elkaar en worden gedurende lange perioden in dezelfde opslagplaatsen bewaard. Het is daarom heel goed mogelijk dat tarwe- of gerstkorrels in de Kitniyot terechtkomen, en wanneer de Kitniyot gekookt worden, zal het graan Chametz worden. Deze zorg blijft vandaag de dag bestaan, omdat dezelfde opslagplaatsen worden gebruikt voor graan en Kitniyot, en ze gewoonlijk niet worden schoongemaakt bij het overschakelen van de ene soort naar de andere. In feite kan men bij het controleren van verschillende soorten Kitniyot graankorrels aantreffen. Dit komt door het feit dat, om de velden en de bodem te herstellen, vruchtwisseling werd ingesteld: hetzelfde veld werd het ene jaar met graan beplant en het volgende jaar met peulvruchten (die helpen de bodem te herstellen). Planten van de vorige oogst blijven echter onvermijdelijk in het veld achter. Daarom, als er een oogst van fenegriek werd geteeld na een tarweoogst, zal er wat tarwe ontspruiten tussen de fenegriek, en zullen er wat tarwekorrels worden gevonden in de geoogste peulvruchten. Hetzelfde geldt voor alle andere soorten. De ervaring leert dat de hoeveelheid graankorrels soms meer is dan een zestigste van de gehele oogst van Kitniyot. Dit probleem is van toepassing op die soorten Kitniyot die fysiek lijken op graankorrels.

Voetnoten:

[1]. [Noot van de redactie: we hebben ervan afgezien de term "Kitniyot" te vertalen, aangezien er geen exact equivalent in het Nederlands is, en een onnauwkeurige vertaling misleidend zou zijn. In eerdere contexten (zoals de wetten van kilayim, die het verbouwen van ongelijksoortige soorten in elkaars nabijheid verbieden), verwees Kitniyot specifiek naar leden van de familie van de peulvruchten, en inderdaad werden specifiek peulvruchten in het middeleeuwse tijdperk in de Europese vruchtwisselingssystemen geïntroduceerd. Zoals momenteel gebruikt, omvat de categorie Kitniyot soorten die geen peulvruchten zijn, en niet elk lid van de familie van de peulvruchten wordt als Kitniyot beschouwd.]