15.09. Pesach, Matze en Maror

De Misjna leert ons: “Rabban Gamliel zei altijd: ‘Wie deze drie dingen niet op Pesach zegt, heeft niet aan zijn verplichting voldaan, en wel: Pesach, matze en maror’” (Pesachim 126a).

Dit betekent dat zelfs iemand die niet de hele Haggada kan reciteren, zich ten minste moet verdiepen in de drie voedselgerelateerde mitswot van de Sederavond. De Thora stelt daarom met betrekking tot de mitswa om het kind te onderwijzen dat niet weet hoe het moet vragen: “Vertel het uw kind op die dag: ‘Het is vanwege dit wat God voor mij deed toen ik uit Egypte vertrok’” (Sjemot 13:8), en de Wijzen leren: “‘vanwege dit’ betekent wanneer de matze en maror voor u op de tafel liggen” (Mechilta Bo 17). Dit leert dat men ten minste moet nadenken over de redenen voor de drie voedingsmiddelen die we geboden zijn te eten op de Sederavond. Hoewel we tegenwoordig niet in staat zijn om het Pesach-offer aan te bieden, zijn we desondanks geboden om de betekenis ervan te herinneren.[5]

Omdat de Seder, zoals we hebben gezien, wordt uitgevoerd in de vorm van vraag en antwoord, reciteren we: “Het Pesach-offer dat onze voorvaderen aten toen de Tempel nog stond, waarvoor dient het?”; “Deze matze die we eten, waarvoor dient die?”; en “Deze maror die we eten, waarvoor dient die?”

Het Pesach-offer drukt de speciale relatie van Israël met God uit, matze drukt vrijheid uit, en maror drukt de betekenis van de slavernij uit.

Het Pesach-offer drukt de speciale relatie van Israël met God uit omdat het herinnert aan Gods wonderbaarlijke onderscheid tussen Israël en andere naties, waarbij Hij de Egyptische eerstgeborenen doodde terwijl Hij de huizen van de Israëlieten “voorbijging” (pasach). Men zou kunnen zeggen dat de speciale status van Israël niet voor iedereen duidelijk is zolang de Tempel in puin ligt, en dus kunnen we tegenwoordig geen Pesach-offer aanbieden.

De matze, echter, die onze verlossing uit Egypte uitdrukt, is een voortdurende mitswa, aangezien we nooit de vrijheid hebben verloren die we verkregen toen we Egypte verlieten en volledig aan God werden gehecht. Dit is ware vrijheid, want alleen iemand die zich bezighoudt met de Thora is werkelijk vrij. Zelfs wanneer wij te midden van de volkeren tot slaaf zijn gemaakt, blijft onze geest vrij, want de Thora stelt ons in staat om materiële slavernij te overstijgen.

Maror is een mitswa van rabbinale oorsprong gedurende perioden waarin het Pesach-offer niet kan worden aangeboden. Maror zinspeelt op de pijn en bitterheid van de slavernij, en misschien is het alleen wanneer we in staat zijn om het Pesach-offer aan te bieden, dat we de volledige betekenis van ons lijden kunnen begrijpen, dat ons loutert en zuivert, en begrijpen hoe onze verlossing is voortgekomen uit al onze beproevingen. Dan wordt de mitswa om maror te eten de-Oraita. Maar wanneer de Tempel in puin ligt en we niet het voorrecht hebben om het Pesach-offer te brengen, moeten we nog steeds geloven dat al ons lijden voor het goede is. Desalniettemin is het voor ons moeilijk om de volledige betekenis van ons lijden te begrijpen en te zien hoe onze verlossing er rechtstreeks uit voortvloeit. Daarom is de mitswa van maror de-rabanan.

[5] Volgens Ran en Ramban voldoet iemand die de hele Haggada reciteert, behalve de secties over Pesach, matze en maror, aan zijn verplichting, zij het niet op de meest optimale wijze. Sommigen leggen uit dat volgens Rambam (MT Wetten van Chametz en Matze 8:4) en Tosafot, als men nalaat om Pesach, matze en maror aan te roepen, men niet voldoet aan zijn verplichting om het verhaal van de Exodus te vertellen. Echter, een letterlijke lezing van hun woorden is niet dwingend, want het is mogelijk dat zij verwezen naar iemand die het verhaal van de Exodus helemaal niet heeft verteld. Als zo'n persoon Pesach, matze en maror noemt, voldoet hij aan zijn verplichting, en zo niet, dan niet. Zie Berur Halakha op Pesachim 116b, waarin wordt uitgelegd dat de poskim debatteren over de reden voor het vermelden van Pesach, matze en maror. Sommigen handhaven dat het aanroepen ervan noodzakelijk is voor de juiste vervulling van het eten van Pesach, matze en maror. Zonder hun betekenis uit te leggen, voldoet men niet op de juiste wijze aan de mitswot van het eten ervan. Anderen handhaven dat het aanroepen van Pesach, matze en maror nodig is om het vertellen van de Exodus op de juiste wijze uit te voeren. Binyan Tziyon §30 suggereert dat Pesach Sheni, de inhaaldatum voor degenen die niet in staat waren om het Pesach-offer op de juiste tijd aan te bieden, een praktisch verschil vormt tussen deze twee benaderingen: als het aanroepen van deze elementen verbonden is aan het eten, zou men ze nog steeds moeten aanroepen, maar als het verbonden is aan het vertellen van het verhaal, hoeft men ze niet aan te roepen.